موسیقی آذربایجان (مالک منصورف)

  • 160,000 ریال

  • هزینه پستی : 150,000 ریال

  • موجودی: در انبار

موسیقی آذربایجان (مالک منصورف)
شماره سی دی: [KM.27]
تاریخ انتشار: [28/08/1384]
تار: مالک منصورف

ضبط و متن: ژان دورینگ


در آذربايجان، وفادارى به روح سنت عليرغم تغييرات در اين واقعيت آشكار مى‏شود كه هرچند مى‏توان موقام را با عود، قانون، زورنا و بالابان و حتا ابوا يا گارمون نواخت، اما هيچ‏كدام از اين سازها جايگاه كمانچه و تار را در اين موسيقى كسب نكرده‏اند.
تارْ سازِ موسيقىِ هنرىِ ايران، آذربايجان و ارمنستان است. اين ساز زهى دسته‏بلند از خانواده‏ى رباب احتمالاً در شرق ايران (شيراز) و در اواخر قرن هجدهم ميلادى متولد شده است. دسته‏ى رباب را بلندتر كرده‏اند و قسمت بالايىِ جعبه‏ى صوتى را به‏جاى چوب پوست كشيده‏اند و شكل آن را نيز گرد كرده‏اند. اين تحول احتمالاً به‏علتِ استفاده از سيم‏هاى فلزى به‏جاى زه صورت گرفته است. تار قديمى، كه نوع ايرانىِ فعلىِ آن هنوز خيلى به آن نزديك است، پنج سيم داشته است: يك بم، يك جفت ميانى و يك جفت زير. حدود سال ۱۸۷۰، صادق جان آن را، با مضاعف كردن بم به فاصله‏ى يك اكتاو بالاتر، افزودن يك واخوانِ بم و يك جفت سيم در زير، به شكل تار آذربايجانىِ فعلى درمى‏آورد. اين سه مجموعه سيم كه خارج از دسته قرار دارند تنها به‏صورت دست‏باز و به‏عنوان واخوان نواخته مى‏شوند و به اين ترتيب يكى از اصول شاخصِ رباب قديم را تكرار مى‏كنند. كوكِ سيم‏هاى بم برحسب مقام تغيير مى‏كند. همچون در نوعِ اوليه‏ى ساز، ملودى را فقط روى سه مجموعه‏سيمِ اول مى‏نوازند و سيم‏هاى افزوده‏شده تنها به‏صورت دست‏باز به‏صدا در مى‏آيند.
تار آذرى كاسه‏ى طنينى يكپارچه از جنس توت دارد كه شكل كلىِ آن به‏صورت يك مكعب‏مستطيل با گوشه‏هاى گردشده است. صفحه‏ى صوتى از دو قسمت تشكيل شده كه هر دو با پوست نازك اما بسيار مقاومِ دلِ گاو پوشيده شده‏اند. دسته ۲۲ پرده‏ى متحرك دارد كه يك اكتاو و يك فاصله‏ى چهارم را دربر مى‏گيرد و اشل صوتى منحصربه‏فردى در ميان همه‏ى اشل‏هاى صوتى موسيقى خاورميانه‏اى ايجاد مى‏كند.
تار آذرى، به‏علت صدادهىِ درخشان و قدرتمند و نيز جمع‏وجورى و سهولت نوازندگى‏اش، در فرهنگ‏هاى موسيقايىِ ديگر نيز نفوذ كرده است. اين ساز تبديل به سازِ خنياگران خوارزمى شده و در سرتاسرِ آسياى ميانه نواخته مى‏شود. صدادهىِ درخشان با صدف‏كارى‏هاى همان‏قدر درخشانِ دسته و كاسه تكميل مى‏شود.    كمتر سازى در خاورميانه همچون تار با چيره‏دستى و تنوع در تزئينات نواخته شده است. كمتر ساز زهى‏اى نيز «بازدهى»اى با چنين اندازه‏ى جمع‏وجورى دارد. در تار آذرى به هر جزئيات با نبوغ و براى حداكثر تأثير انديشيده شده است.
مثلاً براى مقابله با فشارِ سيم‏ها و جلوگيرى از خم‏شدن دسته بر اثر ويبراتوها ميله‏اى چوبى به‏صورتِ طولى از سرتاسر جعبه‏ى صوتى عبور كرده است. يا سيم‏هاى زير (زنگْ‏سيم) مضاعف‏اند اما در واقع يك سيم‏اند كه به صورت حلقه درآمده‏اند و يك گوشى بيشتر ندارند؛ به‏اين‏ترتيب براى ۱۱ سيم تنها ۹ گوشى وجود دارد.
نحوه‏ى گرفتن تار آذرى نيز در نوازندگى بسيار مؤثر است. آن را روى سينه مى‏گذارند به‏طورى كه كاسه روى ساعد راست قرار گيرد. اين وضعيت امكان ارتباط مستقيم‏ترى با ساز ايجاد مى‏كند و هرچند وضعيت مشكلى است، اما آن را براى بيان خاص اين موسيقى بسيار مهم به حساب مى‏آورند. با اين وضعيت مى‏توان حجم صوتى را افزايش داد، ساز را تكان داد، گوش را روى آن چسباند، با دسته وررفت، خود را تكان داد و در يك كلام پيوند فيزيكى و عاطفىِ ميان خود و ساز را محكم كرد. در نتيجه بيهوده نيست كه تار جايگاهى هويتى در فرهنگ آذرى يافته است.

محصولات مرتبط